Háskóli Íslands
Inngangur að eigindlegum rannsóknaraðferðum

Hestamennska í þéttbýli,
viðhorf og sjálfsímynd hestafólks

Sigríður Pjetursdóttir
2/12 2003

Inngangur

Skýrsla þessi greinir frá niðurstöðum rannsóknar á fólki sem að stundar eða hefur stundað hestamennsku á Stór-Reykjavíkursvæðinu og viðhorfum þeirra.
Hestamennska hefur verið stunduð um ómuna tíð og er talið að fyrstu íslensku hestarnir hafi verið fluttir með víkingaskipum hingað til lands á landnámsöld. Margt hefur breyst síðan þá og er hestamennska nú stunduð um allt land bæði í borg og úti á landsbyggðinni. Hestamennska hefur átt sífellt auknum vinsældum að fagna og samkvæmt upplýsingum frá Landssambandi hestamanna frá árinu 2002 eru um 8000 félagar í hestamannafélögum yfir allt landið en um 3000 í þeim félögum sem að staðsett eru á Stór-Reykjavíkursvæðinu. Aftur á móti gefa þessar tölur ekki raunhæfa mynd af þeim gífurlega fjölda sem að stunda hestamennsku á þessu svæði, þar sem að ekki er skylda að skrá sig í hestamannafélögin (Sólveig Ásgeirsdóttir, 2003).
Hestaíþróttin sem slík getur tekið á sig fjölmargar myndir og getur verið allt frá því að vera fjölskylduíþrótt upp í það að vera harðsvíruð keppnisíþrótt og allt þar á milli. Fólk stundar hestamennsku af fjölmörgum ástæðum. Sumir stunda hestamennsku af einskærum áhuga og einungis í frístundum en aðrir leggja allt í sölurnar og reyna fyrir sér á keppnisvellinum eða í atvinnuhestamennsku. Allt þetta fólk á það þó sameiginlegt að njóta samneytis við íslenska hestinn hvort sem er innan þéttbýlis eða úti á landsbyggðinni.
Markmið rannsóknarinnar var að kanna viðhorf hestafólks til hestamennsku í þéttbýli eða nánar tiltekið innan Stór-Reykjavíkursvæðisins og draga fram kosti og galla þess. Einnig var markmiðið að kanna sjálfsímynd hestafólks og viðhorf þeirra til annarra vegfarenda.

Framkvæmd rannsóknarinnar

Vinna við rannsóknina hófst í september 2003 og lauk í nóvember það sama ár. Þátttakendur í rannsókninni voru 3 hestakonur á aldrinum 20 til 50 ára sem að stunda eða hafa stundað hestamennsku innan Stór-Reykjavíkursvæðisins. Í þessum hluta verður gerð grein fyrir undirbúningi og framkvæmd rannsóknarinnar, rannsóknaraðferðum, þátttakendum, gagnasöfnun, skráningu og greiningu gagna.

Rannsóknaraðferðir
Rannsóknaraðferðirnar sem notaðar voru í þessari rannsókn eru oftast nefndar eigindlegar rannsóknaraðferðir. Með þeim er hægt að rannsaka fólk, hluti, samskipti og atburði í þeirra náttúrulega umhverfi og samhengi, við venjulegar daglegar aðstæður. Gögnum er safnað beint á vettvangi frá frummælendum og leitast er við að skrá gögn um upplifun þátttakenda innan frá. Með eigindlegum rannsóknum er ekki verið að reyna að fá víðtækt tölfræðilegt yfirlit yfir það svið sem rannsaka á, heldur er reynt að útskýra hvernig færri einstaklingar skilja og upplifa einstaka atburði eða aðstæður og hvernig þeir takast á við dagleg samskipti (Esterberg, 2002).

Þátttakendur
Rannsóknin beindist að hestafólki sem að stunda eða hafa stundað hestamennsku innan Stór-Reykjavíkursvæðisins og eru nemendur í Háskóla Íslands. Við val á þátttakendum var haft til hliðsjónar að þeir stunduðu ekki hestamennsku á sama svæði, til að fá sem fjölbreytilegasta sýn á hestamennsku innan Stór-Reykjavíkursvæðisins.
Þátttakendur í rannsókninni voru 3 hestakonur á aldrinum 20 til 50 ára og var komist í tengsli við þær gegnum skólafélaga og kunningsskap. Það var ekki haft að markmiði að hafa konur sem viðmælendur og réði því tilviljun ein að hér var einungis rætt við konur.
Bryndís Einarsdóttir er um þrítugt og stundar hestamennsku í Fáki í Reykjavík yfir vetrartímann en flytur sig út á landsbyggðina yfir sumartímann. Hún stundar bæði keppnis- og frístundareiðmennsku og hefur að einhverju leiti hestamennsku að atvinnu.
Erna Guðmundsdóttir er um 45 ára gömul áhugahestamanneskja í hestamennsku sem að er í Gusti í Kópavogi yfir vetrartímann en ríður lítið sem ekkert út yfir sumartímann.
Hulda Stefánsdóttir er um tvítugt og stundar nú hestamennsku úti á landsbyggðinni en hefur áður stundað hestamennsku í Andvara í Garðabæ. Hún hefur að einhverju leiti hestamennskuna að atvinnu, þar sem að hún aðstoðar sambýlismann sinn, sem er hestamaður að atvinnu.
Einnig má nefna að í þátttökuathugun voru 10 meðlimir Hestamannafélags Háskóla Íslands, en hún er höfð til hliðsjónar við greiningu gagna.
Í þessari skýrslu koma ekki fram upplýsingar sem að hægt er að rekja beint til þáttakendanna og hefur því öllum nöfnum verið breytt í samræmi við það.

Gagnasöfnun
Tvær aðferðir voru notaðar til gagnaöflunar. Fyrst voru tekin opin viðtöl við konurnar þrjár, en í þess háttar viðtölum segir fólk rannsakandanum frá hlutum með sínum eigin orðum í ítarlegri frásögn og fjallar um þá þætti sem að skiptir það mestu máli. Það var ekki stuðst við staðlaða spurningalista í viðtölunum, þannig að þau voru meira eins og venjulegt samtal á milli fólks en formleg viðtöl, þrátt fyrir að rannsóknarspurningar væru hafðar til hliðsjónar. Eitt viðtal fór fram á heimili þátttakenda, annað viðtal fór fram á kaffihúsi og það þriðja í Háskóla Íslands. Öll viðtölin tóku um það bil 30 – 40 mínútur og átti fyrsta viðtalið sér stað í september, annað í október og það þriðja í nóvember árið 2003. Að lokum var gerð þátttökuathugun þar sem farið var í skipulagðan reiðtúr í Reykjavík með 10 meðlimum úr Hestamannafélagi Háskóla Íslands. Þátttökuathugunin tók um 3 klukkutíma og átti sér stað í október árið 2003. Í þátttökuathugun tekur rannsakandinn virkan þátt á vettvangi og skráir allar upplýsingar eftir á. Það var einnig gert í þessu tilfelli.

Skráning og úrvinnsla gagna
Öll opnu viðtölin voru tekin upp á segulband og síðan afrituð af bandinu en þátttökuathugunin var skráð niður eftir á og voru gögnin samtals 75 síður. Eftir að öflun og skráningu gagna var lokið hófst úrvinnsla og greining, sem fór fram með þeim hætti að öll gögnin voru lesin yfir nokkrum sinnum og dregin fram þau megin þemu sem þar var að finna. Greining gagnanna fólst meðal annars í því að draga fram, halda til haga og flokka upplýsingar um kosti og galla hestamennsku í þéttbýli, sjálfsímynd hestafólks og viðhorf þeirra til annarra vegfarenda.
Það sem að á eftir kemur byggist á greiningu gagnanna og skiptist umfjöllunin í 3 hluta. Fyrsti hlutinn greinir frá kostum og göllum þess að stunda hestamennsku í þéttbýli. Annar hlutinn skýrir frá viðhorfi hestafólks til annarra vegfarenda og sjálfsímynd hestafólks. Í lokin verður svo dregið fram hvaða lærdóma má helst draga af þessu rannsóknarverkefni.

Hestamennska innan Stór-Reykjavíkursvæðisins

Allar þrjár konurnar eru frekar sammála um kosti og galla þess að stunda hestamennsku í þéttbýli eða nánar tiltekið innan Stór-Reykjavíkursvæðisins. Að vísu eru áherslurnar misjafnar, þar sem að þær eru ekki allar í sama hestamannafélagi og stunda hestamennskuna á misjöfnum forsendum.

Kostir þess að stunda hestamennsku í þéttbýli
Þær voru allar sammála um það að helsti kostur þess að stunda hestamennsku í þéttbýli væri sá, að það væri stutt að fara í hesthúsin. Bryndís sem að er í Fáki í Reykjavík og býr nú í nágrenninu sagði að það hentaði henni mjög vel.

Það er stutt í hesthúsin og ég er bara 2 mínútur að labba í hesthúsið og mér finnst það bara forréttindi að vera með hesthús svona nálægt. En samt er maður kominn mjög fljótt út fyrir bæinn í rauninni. Þú ert í borg en samt fljót að fara út.

Ernu fannst einnig mikill kostur við það að búa í nágrenni við hesthúsin vegna þess hve stutt væri að fara og sagði að það jákvæðasta væri ,,að ef þú þarft á dýralækni að halda þá er stutt fyrir hann að komast á staðinn”. Einnig taldi hún að hægt væri að nýta sér nálægðina við byggðina.

Það væri kannski hægt að nýta [svæði hestamannafélagsins] sem kennslumiðstöð fyrir skólana. Af því að þetta er svona miðsvæðis og skólarnir eru þarna í nágrenninu, þá væri kannski hægt að nýta þetta fyrir krakka. Einhverja svona atvinnustarfssemi eða skólastarfssemi og hestamennsku.

Aðstaðan í hestamannafélögunum á höfuðborgarsvæðinu er misjöfn, þær voru samt allar sammála um það að hún væri yfirleitt nokkuð góð.

Ja það má segja að vinnuaðstaða er mjög góð þarna. Það eru til dæmis tvö gerði og annað er hringgerði sem að er lokað, þannig að þegar þú ert að vinna í því er engin truflun, fyrir hrossið semsagt, þetta er alveg lokað af. Og svo er reiðhöll sem að er mikið opin og þar hefur maður getað farið inn og unnið með hestana sína. Og svo er stórt opið gerði. Þannig að ég myndi segja að það væri bara nokkuð og já bara mjög vel að því staðið.
Þetta sagði Erna um aðstöðuna í sínu hestamannafélagi. Bryndís sagði að í sínu félagi væru ,,sér leiðir ... fyrir hestamenn og gangandi og hlaupandi fólk” og ,,það eru skafnar fyrir okkur reiðleiðir ... sem er mjög þægilegt, því að þá þarf maður ekki að vaða snjóinn”. Hún sagði einnig að í framtíðinni kæmu ,,opnar reiðleiðir út um allt, gegnum þessar nýju byggðir sem að eru að byggjast upp, eins og á Norðlingaholti og á fleiri stöðum” Einnig talaði hún um það hentaði henni betur að vera í bænum að vetri til ,,því að í rauninni fær maður svoldið skjól af byggðinni, þannig að ... þú ert ekki í eins miklu roki eins og kannski á sumum stöðum úti á landi. Það er oft aðeins skárra veður hjá okkur hérna í bænum”.
Allar eru þær sammála um að eitt hestamannafélagið sé framar öðru hvað aðstöðu og staðsetningu varðar. ,,Besta svæðið í dag tel ég að sé orðið Sörli í Hafnarfirði. Þar eru alveg frábærar útreiðarleiðir, mikið gert fyrir hestamenn og [þar] er reiðhöll og mikil uppbygging. Margir hestamenn sem að ég veit um eru einmitt að fara þangað” og að auki er þarna ,,hægt að fá góðar hesthúsalóðir” sagði Bryndís.
Félagsskapurinn innan hestamennskunnar spilar mikilvægt hlutverk hjá þeim öllum og þá sérstaklega hjá Bryndísi og Huldu. Bryndís sagði að í kringum hestamennskuna væri mjög mikið félagsstarf. ,,Kunningjahópurinn er mestur í hestunum, af því þú ert náttúrulega óneitanlega stóran hluta, part af deginum upp í hesthúsi, þá ertu náttúrulega bara að lifa og hrærast í þessum heimi. Þú ... [þekkir] hestafólk og ferð á mót og þar er hestafólk, þú ferð að skemmta þér með hestafólki. Þetta er kannski svolítið einhæft en þannig er það bara”.

Gallar
Þær voru allar sammála um það að helsti gallinn við það að stunda hestamennsku í þéttbýli væri sá að nándin væri of mikil við byggðina. ,,Byggðin er alltaf að nálgast meir og meir og er búin að króa okkur svona aðeins af”, sagði Bryndís. ,,Gustur er innilokaður og það er komin byggð allsstaðar í kring, má segja, nema á einn veg. Og er enn að þrengjast” sagði Erna og bætti við að þarna væri ,,of mikil nálægð og allt of mikið áreiti fyrir skepnurnar”. Umferðarþunginn er mikill ,,með tilheyrandi flutningabílum og hávaða sem þeim fylgir” sagði Hulda og Bryndís sagði ,,að það [væri] eiginlega bara mesta furða að það skuli ekki hafa orðið stórslys”.
Þrátt fyrir að aðstaða sé yfirleitt góð innan hestamannafélaganna þá er margt sem að mætti betur fara og sagði Hulda að það versta væri ,,eftir að aðal vegurinn var malbikaður þarna í gegn þá hefur orðið mun meiri traffík þar og fólk keyrir mjög hratt að mínu mati. Og maður þarf að fara yfir þá götu á nokkrum stöðum og [þar eru] engin undirgöng”. Erna sagði að hagsmunir hestamanna og annarra vegfarenda sköruðust þar sem að ekki væru alls staðar sérstakir stígar fyrir hvern hóp fyrir sig.

Hestamennirnir hafa bara þessar götur til að ríða á og þeir hafa ekkert val. Þannig að það er kannski eðlilegt að þetta skuli pirra þá. Því kannski eru þeir að ríða út á góðum degi og [þá] er einhver gangandi eða hjólandi á götunni, eða jafnvel á vélsleða sem að á náttúrulega enga samleið.

Það er því ljóst að ýmsir vankantar eru einnig til staðar þrátt fyrir að marga jákvæða punkta megi finna við að stunda hestamennsku í þéttbýli.

Viðhorf og sjálfsímynd hestafólks

Konurnar höfðu allar svipuð viðhorf í garð annarra vegfarenda en þegar kom að því að tala um hestamenn og sjálfa sig gætti ekki mikils samræmis. Þær voru sammála um það að með fræðslu væri mögulegt að gera fólki betur grein fyrir aðstæðum sem að geta myndast í kringum dýrin, minnkað slysahættu og gert samskipti hestafólks og annarra vegfarenda betri.

Viðhorf til annarra vegfarenda
Það kom fram í öllum þremur viðtölunum að konunum finnist vegfarendur oft vera tillitslausir við hestamenn. Bryndís talar um að aðrir vegfarendur geti verið ótillitssamir en allir verði að leggja sitt af mörkum til þess að allt gangi vel fyrir sig.

Manni finnst stundum hjá svona allavega vegfarendum ... að þeir tak[i] ekki mjög mikið tillit til þess að þú sért á hestum og hestar eru náttúrulega lifandi verur og ... flóttadýr. Þannig að þeir geta fælst við minnstu hreyfingar. Þeir mættu stundum taka meira tillit til þess að hestafólk er þarna á ferð, ekki bara hlaupa beint framhjá. Stundum hefur legið við að þeir hafi fælt undan manni, eða þeir hafa gert það og það þarf náttúrulega að vera skilningur á beggja bóga, bæði hjá hestamönnum og gangandi fólki, því að í þéttbýli þurfa náttúrulega allir að sýna hverjum öðrum skilning, á því hvað er um að vera.

Erna sagðist einnig vita til þess ,,að hestamenn og gangandi fólk og fólk sem að hafi verið á hjólum, hafi lent í illindum og leiðindum” vegna þess að sumstaðar séu göngustígar ekki aðgreindir frá reiðstígum. ,,Skokkandi fólk og hlauparar eru oft á reiðstígunum og taka ekkert tillit til okkar. En ef við dirfumst inná hjólreiðastígana, þá verður allt vitlaust”, sagði Bryndís. Tillitsleysið er væntanlega til komið vegna þess að fólk geri sér almennt ekki grein fyrir þeim aðstæðum sem að geta myndast í kringum hross. Orð Ernu lýsa þessu mjög vel. ,,Hvað getur maður ætlast til þess að borgarbúi sem að er ... fæddur í borg og alinn upp í borg, að hann viti mikið um hesta, án þess að hafa áhuga á hestum og dýrum”. Það kom Bryndísi á óvart hversu illa fólk gerði sér grein fyrir aðstæðum kringum hrossin.

Það var náttúrulega meira um það hérna áður fyrr að fólk fór alltaf upp í sveit eða meira upp í sveit og var oft í sveitum sem unglingar eða börn. En í dag heyrir það bara til undatekningar, enda líka þróunin í landbúnaði bara orðin þannig. Og krakkar fara ekkert í sveit eða svoleiðis og þess vegna kynnast þau ekki dýrunum, sem að mér finnst rosalega mikil synd, af því að ég held að þess vegna viti þau ekki hvað þau eru að gera. Stór-Reykjavíkursvæðið er náttúrulega alltaf að verða stærra og stærra ... og alltaf að verða færri og færri sem að læra að umgangast dýr.

Erna og Bryndís voru sammála um það að mögulegt væri að auka skilning almennings með fræðslu og þá sérstaklega í nánasta nágrenni hestamannafélaganna. Erna og Hulda minntust báðar á það að hestamannafélögin hefðu byggst upp á undan íbúða- og fyrirtækjabyggðinni og að fólk gæti tekið tillit til hestamanna þess vegna. ,,Hestamannahverfið [var] þarna fyrir, áður en þessi fyrirtæki komu. Þannig að þeir hefðu átt að vera aðeins meðvitaðri um það að þarna voru skepnur og að þarna þyrfti kannski að sýna ákveðna varúð”. Hins vegar voru þær allar sammála um það að til þess að samskiptin gangi sem best fyrir sig þurfi allir aðilar að leggja sig fram við að vera tillitssamir.

Sjálfsímynd
Bryndís talaði um að hestamenn væru misjafnir eins og fólk er flest og að auðvitað væru til svartir sauðir innan um. ,,Sumir hestamenn eru djöfulsins durtar. Þetta er náttúrulega bara ... eins og með allar stéttir, það er alltaf eitthvað af leiðinlegu fólki en sem betur fer meira af skemmtilegu fólki, [en] þeir eru stundum óþarflega mikið að pirra sig á ... gangandi fólki og skokkurum” Henni fannst hestamenn þurfa að leggja sig fram við að vera tillitssamir við aðra vegfarendur líkt og þeir ætlast til af öðrum. ,,Það á jafnt við okkur hestamenn sem og hjólandi fólk eða hlaupandi, við þurfum náttúrulega líka að sýna þeim tillitssemi”.
Bryndís virtist skilgreina sig yfirleitt sem “atvinnu-hobby” hestamanneskju í daglegu tali eins og hún kallaði það sjálf, enda snúist meira og minna allt um hestana frá degi til dags og öllu því er hestamennskunni viðkemur. ,,Hestamennskan tekur náttúrulega gríðarlegan tíma og þó að maður sé að vinna með, ... þá fara alltaf 5-6 tímar í það að vera upp í hesthúsi á hverjum degi”. Þegar Erna var spurð að því hvort að hún skilgreindi sig sem hestamanneskju í daglegu tali, sagðist hún gera það því að hún væri með hesta og þyrfti að taka tillit til þeirra, en bætti þó við að hún væri áhugamanneskja og skilgreindi sig sem slíka. Hulda lendir að nokkru leiti mitt á milli þeirra tveggja þar sem að hún er í raun frístundahestamanneskja en býr með atvinnumanni í hestamennsku. Þannig að hún umgengst mikið af fólki sem að er að keppa og í atvinnumennsku og upplifir því ef til vill hestamennskuna líkt og þau. Hún vildi fyrst ekki kannast við það að skilgreina sig í daglegu tali sem hestamanneskju en eftir örlitla hugsun fannst henni það alveg passa þar sem að meira og minna allt snérist í kringum hestamennskuna. Hún fann mikinn mun á því að vera áhuga- eða atvinnumanneskja. ,,Maður saknar þess stundum að vera áhugamaður í hestunum. Það er svona aðeins frjálslegra”, sagði hún.
Þessar þrjár konur stunda því hestamennsku á misjöfnum forsendum og líta því sjálfsagt á hestamennskuna og öllu sem að henni viðkemur með öðrum augum.

Niðurlag

Að lokum verða hér dregnar fram nokkrar af þeim niðurstöðum sem að athyglisverðastar mega teljast og hægt er að draga nokkurn lærdóm af.
Það að stunda hestamennsku í þéttbýli hefur marga kosti í för með sér. Helstu kostirnir eru góð aðstaða, góður félagsskapur og nándin við byggðina sem að gerir fólki kleift að komast á stuttum tíma upp í hesthús. En nándin er einnig helsti galli þess að stunda hestamennsku innan Stór-Reykjavíkursvæðisins því að byggðinni fylgir þung umferð og áreiti og í kjölfarið verður slysahættan meiri. Nálægðin við byggðina gerir það einnig að verkum að hestafólk og aðrir vegfarendur hafa oft á tíðum sama útivistarsvæðið til afnota. Í mörgum tilfellum eru ekki sérstakir stígar fyrir hvern hóp um sig og í kjölfarið geta myndast hagsmunaárekstrar. Að vísu er aðstaðan misjöfn innan hestamannafélaganna og til eru svæði sem að teljast mjög góð með tilliti til þessa.
Samskipti hestafólks og annarra vegfarenda virðast einnkennast af tillitsleysi í mörgum tilfellum. Lausn þessa vanda gæti falist í því að fræða almenning um hesta og hestamennsku, því að vegfarendur virðast ekki gera sér grein fyrir þeim aðstæðum er geta myndast í kringum hrossin. En betur má ef duga skal því hestamannafélögin á Stór-Reykjavíkursvæðinu eru orðin umkringd af byggð og nálægðin verður sífellt meiri. Í ljósi þessa þurfa allir, hestafólk sem og aðrir vegfarendur að leggja sitt af mörkum til þess að samneytið verði sem ánægjulegast.
Hestafólk stundar hestamennsku af fjölmörgum ástæðum. Viðhorf og áherslur hestafólks eru ekki þau sömu, þrátt fyrir að fólk sem að stundar hestmennsku virðist skilgreina sig í daglegu tali sem hestafólk. Það virðist vera mikill munur á því að stunda hestamennsku í frístundum eða að hafa hana að atvinnu og má því segja að hestamennskan sé lífstíll út af fyrir sig en þýði ekki það sama fyrir alla.

Heimildaskrá

Ritaðar heimildir:

Esterberg, G.K. (2002). Qualitative methods in social research. Boston: McGrawHill.

Munnlegar heimildir:

Sólveig Ásgeirsdóttir, 2003